Mannlegt, siðlegt, lögrétt?

Ég hef fullan skilning á þeim manngæsku- og mannúðarsjónarmiðum sem liggja að baki þeirri ósk að taka kæru á hendur  fyrrverandi forsætisráherra til endurskoðunar.  Ég hef hinsvegar meiri efasemdir gangvart þeim siðferðilegu rökum sem fram hafa verið færð fyrir því. Þá tel ég, en með fyrirvara sem leikmaður í lögum, að íhlutun Alþingis á þessu stigi málsins sé í ósamræmi við grunvallarreglur réttarríkisins og þrískiptingu valdsins.

Umræðan um þetta mál sýnir, að þó íslenska efnahagslífið sé að rétt úr kútnum (skv. hagtölum og áliti þar til bærra aðila eins og AGS) þá á íslenska þjóðarsálin nokkið langt í land með að jafna sig á hruninu.  Kannski verður það fyrst þegar nýjar kynslóðir taka við að við getum á okkur heilum tekið sem þjóð. En er ekki hluti af bataferlinu að reglur réttarríkisins nái fram að ganga, líka þær sem ná til stjórnmálamanna?

Málið snýst ekki bara um manngæsku og siðferði. Það er líka há pólitískt. Það snýr að hornsteinum samfélagsins, reglum réttarríkisins. Það er þó ekki flokkspólitískt, þó spurningar um það vakni þegar litið er til samhljómsins í málflutning og atkvæðagreiðslu hjá annars vegar þingmönnum Sjálfstæðisflokksins og hins vegar þingmönnum Hreyfingarinnar. Í svona máli verður að gera ráð fyrir að hver og einn fylgja sinni sannfæringu. Og það getur verið erfitt að rökstyðja sannfæringu þegar hún byggir fyrst og fremst á tilfinningunni fyrir því hvað er rétt og rangt, hvað er manneskjulegt og hvað er ómanneskjulegt, hvað er sanngjarnt og hvað er ósanngjarnt, hvað er siðlegt og hvað er ósiðlegt. En það verður að gera þá kröfu að þingmenn komist að rökstuddri niðurstöðu, og helst sameiginlegri,  um það hvort grundvallarreglur réttarríkisins leyfi það að málið sé dregið til baka á þessu stig.

Sú mikla ógæfa sem fylgdi bankahruninu á sér langan aðdraganda. Frá árinu 2006 var ljóst hvert stefndi.  Það voru teknar margar óskynsamlegar ákvarðanir fyrir árið 2006 sem sköpuðu forsendur fyrir bankahruninu. Frá vordögum 2006 virðast augu yfirvalda fyrir yfirvofandi áfalli, já og líka allflestra landsmanna, hafa lokast. Hagtölur og álitsgerðir komu fram sem staðfestu að það stefndi í mikla ógæfu. En sannleikurinn um ástandið var of ógnvænlegur svo hægt væri að gangast við honum. Það var sópað undir teppið, borið í bætifláka fyrir vafsama viðskiptahætti , og veislan hélt áfram. Yfirgripipsmikil rannsókn leiddi til þess að ákveðið var að draga skipstjóra þjóðarskútunnar síðustu tvö árin fyrir hrun, fyrir landsdóm.  Margir töldu að ábyrgðin hvíldi einnig á mörgum öðrum samráðherrum hans, og þó allra helst forverum hans í starfi forsætisráðherra.  Reglur réttarríkisins geta virst ósanngjarnar. Það fylgir því mikil vegsemd að vera forstætisráðherra, en einnig mikil ábyrgð þegar illa fer.  

Málaferlin gegn fyrrverandi forsætisráðherrar eru hluti af þeirri vegferð að varpa ljósi á hrunið, orsakir og ábyrgð. Málavekstir voru með þeim hætti að Alþingi á grundvelli stjórnarskarskákvæða taldi efnislegar forsendur fyrir málsókn á hendur einum manni. Saksóknari tók við málinu og bjó ákæru sem landsdómur samþykkti að taka til efnislegar meðferðar að einhveruj leyti, en þó ekki öllu. Ég tel heppilegast að málið fái að að halda fram eftir þeim reglum sem um það gilda, að málflutningur verði upplýsandi fyrir alla þjóðina um hvað gerðist.  Og allra helst að viðkomandi verði ekki sakfeldur. En að draga í land á miðri vegferð tel ég afar óheppilegt. Þá munu ásakanirnar hvíla á viðkomandi um ókomna framtíð, og að því að mér virðist, ein grundvallarregla réttarríkisins hafa verið brotin.

Sparisjóður Kópavogs – minningarorð

Þegar ég var lítill stofnuðu foreldrar mínir reikning í mínu nafni í Sparisjóði Kópavogs. Þar hef ég verið viðskiptamaður allar götur síðan. Fyrir fáeinum árum breytist nafnið skyndilega í BYR mér algjörlega að óvörum. En það var nú sparisjóður að nafninu til. En ég hélt þó trygg við hann sögunnar vegna. Nú er þessum kafla í lífi mínu, rúmlega 50 árum, lokið. Frá áramótum er ég í viðskiptum hjá Íslandsbanka þar sem ég fylgdi með í kaupunum þegar bankinn tók yfir starfsemi BYR.

Það hefur verið eitthvað notalegt við að vera viðskiptamaður í sparisjóði. Lítil stofnun sem átti að sinna sínu bæjarfélagi; Varðveita sparnaða bæjarbúa og veita hann að láni til manna og kvenna sem áttu góðar hugmyndir en skorti fé til að koma þeim til framkvæmda. Einföld og góð hugmyndafræði sem lifði þar til einn dag að græðgin tók öll völd. Þá var marmiðið ekki lengur að bæta samfélagið og efla. Tilgangurinn varð að bæta hag þeirra sem áttu sparisjóðinn eða bankann. Allir vita hvernig það fór að lokum.

Sparisjóðir lifa góðu lífi víða um heima. Það er huggun í harmi mínum að ég er viðskiptamaður í einum slíkum í Danmörku þar sem ég á aðal heimili mitt hefur verið undanfarin misseri. Þetta er Merkur, Den Almennyttige Andelskasse. Ég var stoltur þegar þessi stofnun hlaut umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs á árinu 2010, en þau voru afhent í Reykjavík.  Merkur geymir fé og lánar til verkefna sem bæta samfélagið og umhverfið. Þeim mun betra sem verkefnið er talið vera fyrir samfélagið þeim mun lægri eru vextirnir. Og starfsemi Merkur dafnar hægt og bítandi.

Sparisjóðsstjórinn minn í Danmörku heitir Lars Perhson. Hann ritaði grein rétt fyrir jól í danska blaðið Information undir fyrirsögninni „Banken har glemt hvor de kommer fra“. Þar segir hann m.a.

„ At bankerne har en opgave i samfundet, trådte i baggrunden. Bankerne formidler opsparing til dem, som ønsker at sætte ny aktivitet i gang, og som derfor behøver kredit. Nogle har flere penge end ideer, andre har flere ideer end penge. Det er bankernes opgave at udføre formidlingen mellem de to grupper og dermed også udvælge de låntagere, der har de nødvendige evner.

Mange pengeinstitutter blev grundlagt med det primære formål at løse denne opgave — og ikke primært for at tjene penge. Det gælder f.eks. de mange lokale spare- og andelskasser — og også en række banker — der faktisk blev grundlagt for at styrke udviklingen i et lokalområde. Borgerne spurgte sig selv: Hvorfor sende pengene ind til banken i storbyen — de sender jo ikke pengene tilbage til vores landsby? Vi har mere gavn af selv at tage hånd om opsparingen ved at grundlægge vores egen sparekasse!

Sparekassens formål er at styrke udviklingen af lokalområdet. Det er det, den er sat i verden for. Det er dens opgave. Det er ikke i modstrid med, at den selvfølgelig skal drives forretningsmæssigt fornuftigt — ellers kan den jo ikke eksistere. Men det er ikke dens opgave at være en forretning.”

Þegar ég les þetta hugsa ég hvort ekki sé tímabært að endurreisa Sparisjóð Kópavogs!

Frá aðventuhugvekju í Kaupmannahöfn

Á aðventukvöldi íslenska safnaðarins í Kaupmannahöfn í dag, 3. desember 2011, fékk ég það hlutverk að flytja hugleiðingu. Hér á eftir fer lítið bort af því sem ég hafði að segja:

“Sagt er að maðurinn sé verkfæri Guðsá jörðunni. Því verður heimur aðeins bættur með okkar eigin hugsunum og gerðum. Trúin veitir leiðsögn og styrk, en viðfagnsefni løifsins verðum við sjálf að leysa, þeir sem eru trúaðir gera það með leiðsögn guðs. Það er ekki hægt að panta kraftaverk að ofan. Það er í okkar höndum að bæta og rækja jörðina og mannlífið, eða þá að spilla því. Hver kynslóð hefur það hlutverk að bæta heiminn. Ef við lítum til baka þá má sjá að margt hefur verið fært til betri vegar. Ef við lítum fram á vegin sjáum við líka að það er afar margt sem þarf að bæta ef ekki á illa að fara fyrir manna hér á jörðunni. Umbætur koma ekki að sjálfum sér. Við þurfum eins og drengurinn í sögunni (sem ég flutti), að læra og æfa okkur í að umgangast jörðina ekki síður en mannfólkið.

Í sköpunarsögunni segir að Drottin hafi hvílst á sjötta degi og glaðst yfir sköpunarverki sínu. Gleði Drottins yfir sköpunarverkinu bendir til þess að ekki hafi hann átt von á því að maðurinn myndi valda jafn miklum skaða á því og raun ber vitni. Ætli hann hafi ekki öllu fremur átt von á því að umgegni manna yrði byggð á auðmýkt og umhyggju fyrir sköpunarverkinu, en ekki yfirgangi og græðgi, eins og raun hefur því miður orðið. Um jólin þegar gjafir og góður matur, allsnægtir, fylla flest heimili í okkar heimshluta, er gott að minnast þess að náttúran er manninum nauðsynleg, beint til öflunar skjóls, orku og óbeint sem andleg næring og til innblásturs og lífsfyllingar. Með atferli sínu og mikilli fjölgun er maðurinn kominn vel á veg með að eyðileggja og spilla mörgum þeim gæðum sem náttúran veitir. Við Íslendingar höfum tekið þátt í þessari óheillaþróun. Núverandi efnahagskreppa er léttvæg í samanburði við þá vistkreppu sem blasir við ef við bætum ekki umgengni við jörðina. Höfum það í huga þegar við skipuleggjum jólainnkaupin, allt sem við látum í innkaupakörfuna hefur áhrif á umhverfið, framtíð jarðar. Hófsemd og fyrirhyggja er forsenda þess að vernda og bæta umhverfið og náttúruna. “

Grímastaðir á Fjöllum og Kína

Huang Nubo fékk ekki að kaupa Grímstaði á Fjöllum.  Það gremur marga sem telja Ísland hafa með því orðið af ljóðelskandi viðskiptamanni sem ber hlýhug til Íslands, og sem hefði getað lagt gott til íslensk samfélags með fjárfestingum. Áhyggjur þeirra sem telja að erlendar fjárfestingar séu eina leiðin til að hleypa lífi í íslenskt efnahagslíf eru einning skiljanlegar. Það má þó minna þá á að hagvöxtur á Íslandi þessi misserin er meiri víðast hvar í Evrópu.

Það ekki óhugsandi að ákvörðun innanríkisráðherra komi í veg fyrir áhugavert viðskiptaævintýri sem hefði getað orðið okkar þjóð til blessunar. En ekki er á vísan að róa með það.  Reynslan sýnir að það er óralöng leið frá landakaupum útlendinga til þess að þeir ýti úr vör fjárfestingum sem bæta hagsæld Íslendinga. Einnig vita allir að kaupin á Grímstöðum eru í sjálfum sér ekki forsenda þess að umræddur viðskipajöfur geti stofnað ferðaþjónustu á Íslandi. Í raun vekur það undrun mína að Nubo skuli byrja á þessum enda málsins, umdeildum jarðakaupum.  Nubo hefði verið mun trúverðugri ef hann hefði  hafið uppbyggingu á sínum glæstu ferðaþjónusutáformum án þess að gera tilraun til að eignast 300 ferkílómetra af Íslandi fyrst.

Ég hef ekkert á móti því að fólk að öðru þjóðerni  komi sér fyrir á Íslandi og stundir þar viðskipti, að því gefnu að farið sé að þeim reglum og lögum sem setta hafa verið. Hugsanlega eru kínverskir fjárfestar vandaðri viðskiptamenn en þeir íslensku,  en reynslan af þeim síðarnefndu hefur því miður ekki verið svo góð undanfarin áratug eða svo.  En þegar ég velti þessu máli fyrir mér þá kemst ég ekki hjá því að leiðan hugann að þeirri staðreynd að kínverskir viðskiptajöfrar hafi orðið auðugir í skjóli kínveska kommunistaflokksins og viðhalda sínu ríkidæmi með að rækta skyldu sína við hann. Þá hefur oft komið fram í fréttum undanfarin ár að Kína leitar aðgangs að landi og auðlindum í fjölmörgum ríkjum og notar ríkidæmi sitt til landakaupa víða um heim. Svo virðist sem það sé opinber stefnan Kína að eignast land í útlöndum. Ekki er hægt að útiloka að áform Nubo tengist þessari viðleitni kínveskra stjórnvalda í jafn miklu mæli og hlýhug hans til Íslands og íslenskrar náttúru.

Ég viðurkenni að ég þekki ekki allar hliðar þessa máls. Út frá því sem ég hef kynnt mér er ég sammála þeirri niðurstöðu sem innanríkisráðherra komast að. Ef Nubo raunverulega óskar eftir því að stofna ferðaþjónustu á Íslandi þá hvet ég hann til að hefjast þegar handa, og leigja til þess land og aðstöðum sem til þarf. Með því sýnir hann raunverulega hvað hann hefur í huga.

Vegur um Víkurfjöru og Dyrhólaós – alverlegt umhverfisslys í uppsiglingu?

Sveitarstjórnin hefur nú lagt fram ný drög að aðalskipulagi og jafnframt drög að umhverfisskýrslu sem VSÓ hefur unnið. Allt er við það sama og áður, en umhverfisráðherra neitaði á síðasta ári að staðfesta þann hluta skipulagsins sem felur í sér að vegstæði þjóðvegar 1 fari meðfram ströndinni.

Það kemur á óvart og veldur miklum vonbrigðum að sveitarstjórnin í Mýrdalshreppi skuli ekki hafa  breytt afstöðu sinni til hvar heppilegast sé að staðsetja þjóðvegar 1. Sveitastjórninn vill sjá veginn meðfram stöndinn og telur sig hafa haldbær rök fyrir þeirri afstöð. Svo að segja allir fagaðilar sem hafa tjáð sig um þetta mál, hafa med góðum rökum bent á að flutningur á vegastæðinu að ströndinni er ónauðsynlegur þar sem bæta má samgöngur með einfaldari framkvæmd. Jafnframt hefur komið fram að  vegastæði með ströndinni mun valda mikilum skaða á bæði ásýnd og náttúrufari í Mýrdal.

Áhugafólk um náttúruvernd í byggðinni fékk Environice til að fara yfir drög in að umhverfisskýrslu um aðalskipulagið. Það var heppilegt. Sú yfirferð sýnir að umhverfisskýrslan veitir ekki trúverðuga mynd af væntanlegum afleiðingum vegagerðar meðfram ströndinni. Það er nú ekki í fyrsta sinn sem maður sér þess háttar vinnubrögð hjá VSÓ.

Mýrdalur er afar fögur sveit og ströndin einstök. Það er  til mikils að vinna að þessum verðmæta náttúruarfi verði ekki spillt. Umrætt aðalskipulag getur skipað náttúruvernd í öndvegi í Mýrdalshreppi eða leyst úr læðingi mikila eyðileggingu með því að festa vegastæði meðfram ströndinni í sessi.  Það síðarnefnda væri mikið ógæfuspor.

Verðmætt hálendi Íslands!

Hálendið í þeirri mynd sem það er, án virkjana eða annarra mannvirkja, er án efa ein helsta auðlind Íslands og Íslendinga. En er hægt að meða það til fjár? Og er það verðmætara en fiskurinn í hafinu við Ísland? Ég velti þessu fyrir mér í grein sem ég var beðin um að taka saman. Hver er niðurstaðan? Hún er að fiskurinn í hafinu við Ísland megi fara að vara sig. Það eru vísbendingar um að hálendið fari brátt að ógna honum sem verðmætasta auðlind Íslendinga. Ég lagði greinina fram sem fylgiskjal við umsögn mína um þingsályktunartilllögu um rammaáætlun 2.

Hjörleifur setur Vatnajökulsþjóðgarð á heimskortið

Það er ekki orðum aukið; Hjörleifur Guttormsson er ”andlegur faðir” Vantajökulsþjóðgarðs. Það var í kjölfarið á þingsályktunartillögu hans að hugmyndin um Vatnajökulsþjóðgarð byrjaði að fá meðbyr. Ég var á ráðstefnu Landverndar á Kirkjubæjarklaustri árið 2000 þar sem þáverandi umhverfisráðherra tilkynnti að ríkisstjórnin væri tilbúin að fylgja ráðum Hjörleifs og leggja upp í þá vegferð að stofna Vantnajökuls-þjóðgarð, stærsta þjóðgarð Evrópu. Átta árum síðar var þjóðgarðurinn formlega stofnaður. Og nú kemur kóróna á verkið, bók Hjörleifs ”Leiðsögn um Vatnajökulsþjóðgarð” sem var að koma út.                              

Bókin er að stærð og formi handbók sem taka má með í ferðalagið. Vatnajökulsþjóðgarður er afar stór og þess vegan skiptir höfundur þjóðgarðinum upp í svæði. Lýsingar á einstökum svæðum eru gagnorðar og draga fram það helsta, og þær kveikja áhuga á að komast á staðinn og upplifa það sem Hjörleifur lýsir. Þá hefur bókin kafla með almennum fróðleik um plöntur, dýralíf og jarðfræði sem er gagnleg til að skilja samhengið í gangverki náttúrunnar. Bókin setur hlutina í sögulegt samhengi, kemur inn á þjóðfræði og útskýrir hlutverk þjóðgarða. Þannig  eykur hún skilning á gildi og nauðsyn náttúruverndar, og seta íslenska náttúruvernd í stærra samhengi. Ljósmyndirnar eru góðar og kort eru vönduð.  Þetta er hið ganglegast og vandaðasta rit sem setur Vatnajökulsþjóðgarð ekki bara á Íslandskortið, heldur einnig á heimskortið. Já ég segi heimskortið, því bókin kemur út samtímis á þremur tungumálum; íslensku, ensku og þýsku. Þetta er ómetanlegt framlag til að efla útvist og ferðalög, og auka skilning á mikilvægi náttúruverndar.

Þakka þér fyrir Hjörleifur fyrir þess góðu bók. Og takk til Vina Vatnajökulsþjóðgarðs sem fjármögnuðu þetta góð framtak. Ég hlakka til að leggja upp í ferð um Vatnajökulsþjóðgarð með bókina í pokanum.

Jón Sigurðsson og ESB, á dönsku

Ég sit í stjórn Dansk Islandsk Samfund og skrifa því reglulega í lítið blað sem dreift er til félaga fjórum sinnum á ári. Á þessu afmælisári Jóns Sigurðssonar hefur blaðið fært lesendum eitt og annað um líf hans og afrek. Í síðasta hefti sem kom út í október, skrifaði ég um JS og Evrópusambandið. Ég lagði út af erindi Björns Pálssonar sem flutt var í HÍ í október 2010.  Þetta er stutt grein sem hér fer á eftir:

Jón Sigurðsson og Islands EU medlemskab

Det finnes næppe i Danmark en person født for 200 år siden,  som lever så godt i nutidens mest aktuelle politiske spørgsmål som Jón Sigurðsson gør i Island. Páll Björnsson ved Islands Universitet har undersøgt, hvordan både tilhængere og modstandere af Islands EU medlemskab finder en allieret[1] i Jón Sigurðsson . Forskeren konstater, at faktisk alle politiske partier i Island gennem tiderne har hævdet at bære arven fra Jón videre ind i nutidens politiske udfordringer. Konservative som kommunister, liberalister som nationalromantikere, finder hos Jón Sigurðsson argumenter for deres overbevisning.

Dette er et bevis på den høje status, national helten har i dagens Island.  Han betragtes ikke kun som en helt fra fortiden, der aktivt bidrog til at skabe bevidsthed og forståelse for Islands selvstændighed. Han lever fortsat som en figur, som i kraft at sin indsigt for 150 år siden kan bruges til at belyse, hvordan politiske stridsspørgsmål i dagens Island med fordel kan løses.  Statsministre som for eksempel Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson har henvist til Jón Sigurðsson , når de har argumenteret for deres meget forskellige syn på det europæiske samarbejde og Islands tilknytning til det.

Tilhængere af EU medlemskab finder i Jón Sigurðsson  en person, der taler varmt for handelsfrihed og samarbejde med andre nationer. Han var også en person, som var hurtig til at tilpasse sig nye strømninger i samfundsudviklingen og ønskede at modernisere Island og landets forbindelse med andre lande.  I lyset af den kendsgerning, at beslutninger af stor betydning for Island tages i EU[2], hævder tilhængerne, at Jón uden tvivl ville have været talsmand for, at Island var repræsenteret der hvor beslutningen træffes, nemlig i EU’s ministerråd og EU parlamentet. Ifølge tilhængere af EU var Jón i sin tid en del af en bred europæisk bevægelse, som ville øge demokratiske rettigheder og frihandel, præcis som EU har som målsætning i dag.

Modstandere af EU medlemskab tager et helt andet udgangspunkt.  De henviser bl.a. til, at med et medlemskab af EU ville Altinget få samme stilling som det havde, da det blev genrejst i 1845 under den danske konge.  Jón kæmpede for, at Altinget skulle få mere magt, men et EU medlemskab fjerner magt fra Altinget.  De henviser til, at den historiske aftale med Norge i 1262 (Gamlisáttmáli) svarer til medlemskab af EU, og at Jón Sigurðsson  bestemt kunne se de negative konsekvenser, den havde for Island. Jón, hævder de, var en stor tilhænger af, at Island skulle være en fri og uafhængig nation, og at selvbestemmelse var vejen til velstand i Island. Jón ville bestemt ikke være tilhænger af, at magtbeføjelser blev taget fra Island, noget som EU medlemskab vil medføre.

Henvisninger til Jón Sigurðsson  i EU debatten er et bevis på, hvor stor plads manden har i islændingenes bevished. Han er næsten som en helgen, alle beundrer og ønsker at alliere sig med. Hans udtalelser for 150 år siden tolkes på vidt forskellig måde af EU tilhængere og EU modstandere.  Alle ønsker at være på samme hold som han og finder argumenter for deres synspunkter i hans syn på samfundsudviklingen i fortidens Island. Denne meget brede tolkning af nationalheltens politiske overbevisning er et bevis på, at han slet ikke kan give svar på spørgsmålet om, hvordan Island med fordel kan finde sit ståsted i en stedse mere globaliseret verden. Men det er også et bevis på, at Jón Sigurðsson er meget vigtig for islændingenes selvforståelse, og at islændingene gerne vil kunne spejle deres overbevisning i hans ideer. 

---

[1] Jón Sigurðsson  forseti og aðild Íslands að Evrópusambandinu, erindi, Páll Björnsson, Háskóli Ísland, oktober 2010.

[2] Island har siden 1994 været medlem af EØS (Den europæiske økonomiske Sone). Dette indebærer, at Island er underlagt mange EU beslutninger.

Velsæld Ísland og Evrópu, á sama meiði

Velsæld á Íslandi byggir á góðum samskiptum við granna í austir og vestri. Án vinsamlegra samskipta og viðskipa við grannþjóðir  væru lífskjör á Íslandi í dag líkar því sem þau voru fyrir 50 til 100 árum síðan. Velsæld og velfarnaður Evrópuríkja er því forsenda góðra lífskjara og velfarnaðar á Íslandi. Þess vegna skiptir það Íslendinga afar miklu máli að vel takist til við að leysa þann vanda sem Evrópa hefur ratað út í.  

Það er því skynsamlegt fyrir Íslendinga að fylgjast vel með því sem gerist í Evrópu og vona að vel takist að leysa þann vanda sem við blasir. Viðtal við Joschka Fischer, fyrrum utanríkisráðherra Þýskalands og leiðtoga Græningjaflokksins, í helgarblaði Information hér í Danmörku, á því erindi við okkur. Fyrirsögn viðtalsins er „ Uden politisk integration og grön revolution bryder EU sammen“  

Fischer segir nauðsynlegt að bjarga Grikklandi frá algjöru falli og leiða ríkið gegn um greiðsluaðlögun. Það er lífsnauðsyn fyrir Evrópu að viðhalda evrusamstarfinu. Hann telur að stjórnmálamenn í Evrópu séu of passívir. Þeir láti reka á reiðanum í stað þess að taka málin föstum tökum og stýra framvindunni. Ef Grikkland leiðist út í stjórnlaust greiðslufall verði langavarandi kreppa í Evrópu. Það muni kosta mun meira en að endurksipuleggja skuldir landsins þar, sem bankarnir taka á sig einhverjar byrðar (Vogunarsjóðir kaupa nú grísk skuldabréf  með mjög miklu afföllum (60 til 70%), reikna með að Evrópuríkin hlaupi undir bagga og þeir græði afar mikið). Hann er ekki í vafa um að framtíð Evrópu byggist á öflugrra samstarfi, bæði efnhagslega og stjórnarfarslega. Myndsamstarfið geti ekki gengið til lengdar án frekari miðstýringar í efnahagsmálum.

En það er fleira sem hangir á spýtunni hjá Fischer. Það leysir ekki framtíðarvandann að bjarga evrusamstarfinu. Það þarf meira til. Það þarf að umbreyta evrópsku efnahagslífi. Vaxandi mannfjöldi og takmarkaðar auðlindir heiminum setja okkur skorður sem verða sífellt augljósari. Allir sjá að það gengur ekki upp að bæta lífskjör með vaxandi auðlindanýtingu. Bæta þarf nýtni auðlinda. Umfram allt verður að koma á sjálfbærum orkubúskap. Fischer telur að þessi breyting sé möguleg. Hún þarf að gerast á opinn og lýðræðislega hátt, og verður að byggjast á hagrænum hvötum, lagasetningu og vitunarvakningu. Óvinurinn er „græðgin“. Græðgin er óskynsamlegt afl. Það er afl sem ekki er bundið við kapitalsiman, það er mun eldra. Og svo er að skilja Fischer, að þetta afl sé helst að finna í fjármálageiranum og þar þurfi að taka til hendi, mun betur en gert hefur verið.

Gagnlegt innlegg frá Rammaáætlun

Framlögð drög að þingsálykturnartillögu  um rammaáætlun eru nú til umsagnar hjá þjóðinni. Mikil vinna liggur að baki. Verkefnið hófst 1999. Ég starfaði við þetta í um fjögur ár. Bæði sem ritari verkefnisstjórnar og sem framkvæmdastjóri Landverndar sem annaðsti samráð. Það var lærdómsríkt að starfa með helstu náttúrufræðingum landsins og helstu sérfræðingum í virkjunarfræðum.

Ég er að byrja að skoða, að hvaða niðurstöðu það góða fólk hefur komist sem fékk það vandasama hlutverk að útbúa listann yfir það sem fer í virkjunarflokk, biðflokk eða verndunarflokk. 

Ég vonaði að sjálfsögðu að verndunarflokkurinn yrði stór. Það gleður að sjá Norðlingaöldu þar. En ég sakna Jökulsánna í Skagafirði. Þær fóru í biðflokk. En ef ég skil matið rétt eru þar mikil verðmæti í húfi og því hélt ég að þær myndu lenda í verndunarflokki. Virkjanir í Skjálfandaflokki fóru í biðflokk. Skýringi er víst að gögn um þær eru ekki nægjanlega góð.

Það kom á óvart að Hvalaá í Ófeigsfirði féll í virkjunarflokk. Hún fékk annars nokkuð háa náttúrufarseinkunn ef ég man rétt og skaðinn af virkjun þótti verulegur vegna línulagna hjá faghópi I. Í skýringum segir að orkuöryggi á Vestfjörðum sé helsta ástæðan fyrir að hún falli í virkjunarflokk. 

Það gleður að sjá Breinnisteinsfjöll í friðurnarflokk sem og Grændal. Í þingsályktunartillögunni er minnst á þann möguleika að gera svæði frá Innstadal og austur í Grændal að griðlandi og útivistarsvæði, með Ölkelduháls með. Þetta er heillandi svæði, miðja Hellisheiðarinnar, þó búið sé að lúskra talsvert á því með framkvæmdum.  Mæli með því friða það sem hægt er þar.

Það er undarlegt að Uriðafoss skuli settur í virkjunarflokk þó þar sé verðmætur laxastofn í húfi. Lax og laxveiði skapar mikil efnisleg verðmæti. Svo ber okkur samkvæmd alþjóðlegum samþykktum að vernda líffræðilega fjölbreytni.  Svo eru það virkjanirnar þar fyrir ofan, Hvammsvirkjun og Holtavirkjun, sem leggja menningarlandslag í rúst og munu valda mikilum sárindum. Ég átti svo sem von á því að þær lentu í þessum flokki, en tel þó engu að síður að sálarheill okkar séu betur borgið ef Þjórsá fengi að vera í friði á þessu svæði.

Mikilvægt að hafa í huga að virkjunarflokkur er ekki ávísun á virkjun. Það er flókið ákvörðunarferli þar sem ýmislegt getur gerst og því má sjálfsagt búast við að einhverjir kostir í virkjunarflokki komi ekki til framkvæmda. Arðsemi er eitt sjónarmið. Viðhorf heimamann annað.  

Ég minni á sérstakar ábendingar faghóps I (bls. 72 í skýrslunni). Þar segir að“ af þeim 30 svæðum sem metin voru búa tíu efstu yfir mjög miklum náttúru- og menningarminjum. Þessi svæði eru Vatnasvið Jökulsár á Fjöllum, Torfajökulssvæðið, vatnasvið Jökulánna í Skagafirði, Þjórsárver og Þjórsá ofan Sultartanga, vatnasvið Skaftár, Vonarskarð, vatnasvið Markarfljóts, Kerlingarfjöll, vatnasvið Hvítár í Árnessýslu og vatnasviðs Skjálfandafljóts. Aðmati faghóps I ætti ekki að ráðstafa þessum svæðum til nota sem samrýmas illa eða ekki hinum ríku verndarhagsmunum“ Gott væri ef þessi ráð fengju þyngra vægi í þingsályktunartillögunni en raun ver vitni.